Zakon Krzyżacki (Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego) zapisał się niechlubnie w dziejach Polski. Pamiętając jednak o złych kartach historii, nie sposób zaprzeczyć, że wniósł na ziemie przez siebie zajęte elementy przodującej ówcześnie gospodarki i pozostawił wiele zabytków, które przetworzone i rozbudowane pod polskim panowaniem, stanowią ważne elementy wielokulturowego dziedzictwa naszego kraju. Niektóre z zabytków budownictwa krzyżackiego spróbujemy przybliżyć Czytelnikom.

Ratusz miejski w Chełmnie nad Wisłą. Losy tego miasta są ilustracją stosunków polsko-krzyżackich. Nadane Krzyżakom przez Konrada Mazowieckiego, pozostało w ich władaniu od 1222 do 1475 r. Ratusz miejski zbudowany w końcu XIII w. przeszedł gruntowną przebudowę w wieku XVI, już pod panowaniem polskim. W czasach krzyżackich Chełmno było siedzibą sądu dla miast lokowanych na prawie chełmińskim w państwie zakonnym. Na jednej z elewacji ratusza można zobaczyć do dnia dzisiejszego żelazny wzorzec „pręta chełmińskiego” (o dł. 4,35 m), miary obowiązującej w całym państwie.
Zamek w Świeciu to jeden z rzadkich w Europie tzw. zamków „wodnych”, zbudowany przez Krzyżaków w 1309 r. w widłach rzek: Wisły i Wdy, na terenie wydartym książętom Pomorza Gdańskiego. Od 1466 r. (po pokoju toruńskim) wrócił pod władanie Polski.

Zamek w Lidzbarku Warmińskim. Zbudowany w pętli rzeki Łyny w II połowie XIV w. na terenach zdobytych przez Krzyżaków od pogańskich Prusów. Pozostawał we władaniu Zakonu do 1466 r. Upamiętniony pobytem Mikołaja Kopernika i rządami biskupa Ignacego Krasickiego, który tu napisał większość swych dzieł. Polscy biskupi Warmii władali zamkiem przez blisko 250 lat.

Zamek w Reszlu. Zbudowany również w II połowie. XIV w. na terenach wytępionych przez Krzyżaków Prusów. Potężna gotycka budowla jest wspaniale zachowana. Od 1466 r. znalazł się w granicach Królestwa Polskiego. Po rozbiorach Polski, w czasach przynależności do Niemiec, było tu więzienie. Po wojnie gruntownie odremontowany, mieści obecnie prężnie działające centrum kultury z biblioteką, galeriami, muzeum, kawiarniami, klubami i hotelem.
Największą i dobrze znaną budowlą Zakonu jest jego stolica (od 1303 r.) – Malbork. To jedna z największych w Europie warowni wzniesionych z cegły. Budowana przez wieki XIII do XV rękoma pruskich i litewskich niewolników. Pod panowaniem polskim w latach 1457 do 1772 był stolicą województwa i siedzibą polskich królów w czasie ich pobytu na Pomorzu.

Okres panowania Krzyżaków pozostawił wiele zabytków budownictwa na Pomorzu, Warmii i na Mazurach. Są to w dużej części budowle obronne, co może świadczyć o tym, jak niepewnie musieli się czuć rycerze krzyża na podbitych ziemiach. Większość ludności w państwie zakonnym stanowili bowiem zniewoleni i później zgermanizowani Prusowie, a dużą część – osadnicy ściągani obietnicami przywilejów z przeludnionego Mazowsza (stąd nazwa Mazur). Jednak nawet tam, gdzie dominował żywioł niemiecki, jak np. w Gdańsku czy Toruniu, Krzyżacy wznosili potężne zamki, zniszczone następnie do fundamentów przez zbuntowaną ludność, która w sporze polsko-krzyżackim stanęła zdecydowanie po polskiej stronie. W miastach pozostały z okresu panowania zakonu monumentalne i piękne budowle gospodarcze, jak np. spichlerze czy młyny, oraz sakralne, jak np. kościoły: św. Katarzyny czy św. Brygidy w Gdańsku, o których rodowodzie często zapominamy.